‘ζήτησα να τρέξουμε ακόμα πιο γρήγορα’
Όταν ακούμε έναν πρωθυπουργό (ο Κ. Καραμανλής, ο νεώτερος, το είπε) να ζητάει από τους Υπ-ηκόους, αυτούς που είναι από κάτω (υπό) και ακούν, να τρέξουν ακόμα πιο γρήγορα , δεν υπάρχει καμιά αμφιβολία πως δεν εννοεί να τρέξουμε με τα πόδια ή με το αυτοκίνητο. Κάτι άλλο θα εννοεί. Τι όμως; Και γιατί, πολύ συχνά, οι πολιτικοί ζητάνε από το λαό να τρέξει πιο γρήγορα; Τη φράση “ο κόσμος τρέχει, εμείς;” την έχουμε ακούσει και διαβάσει πολλές φορές. Μια πρώτη ανάγνωση θα υποδείκνυε ότι η παραπάνω πρωθυπουργική φράση είναι ένας φόρος τιμής στη λατρεία του τρεξίματος, της ταχύτητας, ένα από τα βασικά χαρακτηριστικά του δυτικού πολιτισμού. Το ρήμα όμως “ζήτησα”, μας προτρέπει να επιχειρήσουμε και άλλες αναγνώσεις. Γιατί όταν ζητάμε, ή παρακαλάμε, δηλαδή ικετεύουμε, επαιτούμε ή απαιτούμε, δηλαδή διατάζουμε. Είναι βέβαιο ότι ο πρωθυπουργός δεν πέφτει γονατιστός στα πόδια μας να μας παρακαλέσει· δεν είναι ζήτουλας, ζητιάνος, ψωμοζήτης· άρα, ζήτησα σημαίνει διέταξα. Διέταξα να τρέξουμε ακόμα πιο γρήγορα. Αφού εξασφάλισε την απαιτούμενη αφοσίωση των Υπηκόων, με την πειθώ και όχι με την απροκάλυπτη βία, είναι σε θέση να τους κινητοποιήσει: τρέξτε πιο γρήγορα! Αυτά είναι τα βασικά καθήκοντα ενός ηγέτη: να αποσπάσει την αφοσίωσή τους χωρίς να καταφύγει στη βία, όπως κάνει μια ποδοσφαιρική ομάδα ή ένας δημοφιλής τραγουδιστής, και να καταφέρει να τους κινητοποιήσει: να πάνε στη δουλειά τους, στο γήπεδο ή στη συναυλία. Πολλές φορές η κινητοποίηση του Υπηκόου δεν επιτυγχάνεται: οι απεργοί, για παράδειγμα, και οι λιποτάκτες αρνούνται να κινητοποιηθούν. Τι εννοούμε όταν λέμε στάση εργασίας; Εννοούμε ότι κάποιοι εργαζόμενοι σταματάνε την εργασία. Είναι τυχαίο που η στάση, το σταμάτημα βρίσκεται στο πυρήνα της έννοιας επανάσταση; Η επανάσταση είναι στάση, σταμάτημα, άρνηση κινητοποίησης.
λαϊκή στάση πληρωμών εν εξελίξει
φίλες και φίλοι,
μαθαίνω ότι ολοένα και περισσότερα νοικοκυριά δεν πληρώνουν κοινόχρηστα. Ολοένα και περισσότερα νοικοκυριά δεν πληρώνουν τις δόσεις των δανείων που έχουν πάρει από τις Τράπεζες. Υπάρχει ένα κίνημα μη καταβολής των διοδίων. Ολοένα και περισσότεροι,ιδίως νέοι, μετακινούνται με λεωφορεία, τραμ και τρένα χωρίς να πληρώσουν εισιτήρια. Ολοένα και περισσότερα νοικοκυριά πάνε στη ΔΕΗ και ζητάνε να τους κάνουν κάποιες ευκολίες, να πληρώσουν δηλαδή το λογαριασμό με δόσεις. Ολοένα και περισσότερα νοικοκυριά, μικρομάγαζα και μικροεπιχειρήσεις δυσκολεύονται να πληρώσουν ή δεν πληρώνουν ενοίκιο. Πέρυσι, τέτοια εποχή δεν ήταν έτσι. Πως θα είναι του χρόνου, τέτοια εποχή;
Τα στοιχεία που παράθεσα δείχνουν μια τάση. Τι είναι η τάση; Η τάση είναι ένα ανολοκλήρωτο φαινόμενο, μια εν εξελίξει δυναμική κατάσταση. Η επισήμανση και η λεπτομερειακή μελέτη της τάσης είναι πολύ σημαντική διότι μας βοηθάει να σχηματίσουμε μια εικόνα του μέλλοντος και να προβλέψουμε τις συνέπειες που θα έχει η ολοκλήρωσή της. Το ερώτημα που εγείρεται κατά τη διάρκεια της εν εξελίξει τάσης είναι το εξής: θα ανακοπεί ή θα τείνει να ολοκληρωθεί; Τι μπορεί να την ανακόψει; Τι θα συμβεί εάν ολοκληρωθεί;
Υπάρχουν όμως κι άλλα ερωτήματα, ακόμα πιο σημαντικά. Τι θα κάνει η Αριστερά; Θα αδιαφορήσει, θα παρακολουθήσει ως θεατής την εν εξελίξει λαϊκή στάση πληρωμών ή θα την ενθαρρύνει; Θα την εκλάβει ως μια έκφραση της απόγνωσης των εργαζομένων ή θα την μελετήσει, θα την θεωρητικοποιήσει και θα την αναγάγει σε ένα άκρως αποτελεσματικό μέσο διεξαγωγής του μακροχρόνιουκοινωνικού πολέμου;Είμαστε σε θέση να απαντήσουμε σε αυτά τα ερωτήματα;Είμαστε, ασφαλώς και είμαστε.
για την απεικόνιση του πολέμου με ερωτικούς όρους στην Ιλιάδα
φίλες και φίλοι,
στο σημερινό σημείωμα θα ασχοληθούμε με μια ιλιαδική μεταφορά: στους στίχους Ν 286-91, το δόρυ εμφανίζεται να αναζητά το θύμα του όπως ο εραστής την ερωμένη του. Αυτό που θέλει να κάνει το δόρυ είναι αυτό που θέλει να κάνει ο εραστής: να διεισδύσει με δύναμη στο σώμα του θύματος, να προκαλέσει πόνο και αιμορραγία, να τραυματίσει, να σκοτώσει, να νικήσει. Με αυτή τη μεταφορά, ο αφηγητής μας αποκαλύπτει τις επιθυμίες του άνδρα της εποχής του: να διεισδύσει με δύναμη στο σώμα της ερωμένης, να προκαλέσει πόνο, να χύσει αίμα, να νικήσει. Εάν το δόρυ εκλαμβάνεται ως πέος είναι γιατί το πέος εκλαμβάνεται ως δόρυ.Στις μέρες μας, το πέος εκλαμβάνεται ως πυροβόλο όπλο. Γιατί στη δυτική Πατριαρχία, το πέος απεικονίζεται ως όπλο που προκαλεί διείσδυση, πόνο, αιμορραγία, τραυματισμό, ταπείνωση και υποταγή;
Διαβάζουμε το ρήμα αντιάζω (αντιάω, αντιόω) δεκαέξι φορές στην Ιλιάδα (Α 31, 67 Ζ 127 Η 231 Κ 551 Μ 356, 368 Ν 215, 290, 752 Ο 297 Υ 125 Φ 151, 431 Ψ 643 Ω 62) και σημαίνει άλλοτε ‘αποδέχομαι, απολαύω’ και άλλοτε ‘αναζητώ, συναντώ, αντικρίζω’. Στις δεκαπέντε περιπτώσεις, αυτός ή αυτή που αποδέχεται ή αναζητά και συναντά είναι πάντα κάποιος θεός ή άνθρωπος: η αιχμάλωτη Χρυσηΐδα θα πηγαινοέρχεται μπροστά στον αργαλειό στο σπίτι του Αγαμέμνονα, εάν ο Απόλλωνας αποδεχτεί τη θυσία ο λοιμός θα λήξει, κλπ, κλπ. Σε μια περίπτωση, αυτός που αναζητά δεν είναι ένας θεός ή ένας άνθρωπος αλλά ένα δόρυ. Να οι στίχοι του εδαφίου (Ν 286-91), με τους οποίους θα καταπιαστούμε, σε ελεύθερη μετάφραση: [ ο φοβητσιάρης πολεμιστής τα κάνει πάνω του, 281-285] αλλά ο ατρόμητος ήρωας λαχταράει πότε να ριχτεί (μιγήμεναι) στη φοβερή μάχη. Ποιος δεν θα έλεγε τα καλύτερα λόγια για την ανδρεία του; Κι αν σε χτυπούσαν από μακριά ή από κοντά (τυπείης), το δόρυ δεν θα μπήγονταν πίσω στο σβέρκο ή στη πλάτη αλλά θα αναζητούσε (αντιάσειε) το στήθος σου ή τη κοιλιά σου (νηδύος) την ώρα που ορμάς προς τα μπρος, προς τα εκεί που οι πολεμιστές στη πρώτη γραμμή ερωτοτροπούν, συνευρίσκονται ερωτικά, συνουσιάζονται, γαμιούνται (μετά προμάχων οαριστύν). Η λέξη οαριστύς σημαίνει ‘ερωτική συνεύρεση, ερωτική ομιλία, γαμήσι’. Προέρχεται από τη λέξη όαρ (η) που δηλώνει ‘τη σύζυγο, την παντρεμένη γυναίκα’. Το δόρυ λοιπόν αναζητά την κοιλιά του αντιπάλου στο πεδίο της μάχης, εκεί όπου οι πολεμιστές της πρώτης γραμμής πολεμούν λες και θέλουν ο ένας να γαμήσει τον άλλον! Δεν είναι καταπληκτικό;
Προμηθεύς Δεσμώτης: η σαφήνεια του υπαινιγμού
φίλες και φίλοι!
Το αντικείμενο του σημερινού μας σημειώματος θα είναι μια λέξη από τον πρώτο στίχο του Προμηθέα Δεσμώτη. Να ποιος είναι ο πρώτος στίχος και η πρόταση στην οποία ανήκει: Χθονός μέν εις τηλουρόν ήκομεν πέδον / Σκύθην ες οίμον, άβροτον εις ερημίαν. Θα μεταφράσω επί λέξει και νομίζω ότι θα καταλάβετε για ποια λέξη πρόκειται. Μιλάει το Κράτος και λέει: φτάσαμε επιτέλους σε μακρινό κάμπο χώρας (σε κάμπο χώρας μακρινής), σε μέρος της Σκυθίας, σε ερημιά χωρίς ανθρώπους. Ποια λέξη δεν μας κάθεται καλά; Γνωρίζουμε ότι ο Προμηθέας αλυσοδέθηκε κατόπιν διαταγής του Δία σε ψηλή κορφή του Καυκάσου. Γιατί το Κράτος λέει ότι φτάσανε σε μακρινό κάμπο κάποιας χώρας; Σε κάμπο μακρινό; Σε ποιο κάμπο; Δεν σας φαίνεται παράξενο; Είναι, και πολύ μάλιστα. Λοιπόν, αυτή η λέξη, κάμπος, πεδιάδα, με το επίθετό της, μακρινός, αυτή η φράση (κάμπος μακρινής χώρας, τηλουρόν πέδον χθονός) είναι το κλειδί για την κατανόηση του Προμηθέα Δεσμώτη. Και όχι μόνο αυτό! Η φράση αυτή μας βοηθάει να κατανοήσουμε πότε και για ποιο λόγο γράφτηκε η τριλογία Προμήθεια, ποια θέση κατέχει στη τριλογία ο Προμηθεύς Δεσμώτης, εάν έχει γραφτεί από τον Αισχύλο ή όχι. Να τα συμπεράσματα στα οποία έχω καταλήξει κατόπιν διεξοδικής και λεπτομερειακής μελέτης της φράσης χθονός εις τηλουρόν πέδον: γράφτηκε το 456/5, από τον Αισχύλο, λίγους μήνες πριν τον θάνατό του στη Σικελία και είναι μια πολεμική κατά του δημοκράτη Περικλή, ένα μεγαλοπρεπές γαμοσταυρίδι κατά της δουλοκτητικής δημοκρατίας ως μιας στρατηγικής απόσπασης της υπακοής και της αφοσίωσης των ελεύθερων μικροκαλλιεργητών, είναι ένα φτύσιμο της δημοκρατικής ιδεολογίας της ταλαιπωρίας.
Ανωτάτη Σχολή Κακών Τεχνών: δημοσιεύσεις Ιουνίου-Σεπτεμβρίου
φίλες και φίλοι!
Κατά τη διάρκεια του τετραμήνου Ιουνίου- Σεπτεμβρίου θα δημοσιευτεί μια σειρά άρθρων και μελετών που θα έχουν ως αντικείμενο:
1. τον ποιμενικό τρόπο παραγωγής, ένα τρόπο παραγωγής για τον οποίο οι μαρξιστές αδιαφορούν πλήρως, αν και η μελέτη και η κατανόηση του μας βοηθούν να δούμε αθέατες όψεις της γένεσης τόσο του δουλοκτητικού και φεουαδαρχικού όσο και του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής. Από το 4.000 π.Χ και μέχρι το 1350 μ.Χ. άγριοι και πολεμοχαρείς ποιμενικοί λαοί εγκατέλειπαν τις στέπες και τις ημιερημικές περιοχές όπου ζούσαν και εισέβαλαν, σπέρνοντας τον τρόμο και την καταστροφή, στις περιοχές των αγροτικών κοινοτήτων. Η σημερινή παγκόσμια κατάσταση, εν πολλοίς, είναι το αποτέλεσμα αυτών των ποιμενικών εισβολών. Οι ιστορικοί διατυπώνουν κάποια ερωτήματα στα οποία όμως δεν μπορούν να δώσουν απαντήσεις που να μην είναι αντιφατικές μεταξύ τους.Γιατί εγκατέλειπαν τα βοσκοτόπια; Γιατί ήταν πολεμοχαρείς και καθυστερημένοι σε σύγκριση με τους αγρότες; Πως προέκυψε ο ποιμενικός τρόπος παραγωγής; Επιβιώνουν στις μέρες μας στοιχεία αυτού του τρόπου παραγωγής και ποια είναι αυτά; Το καπιταλιστικό εργοστάσιο έχει ως πρότυπο το μαντρί; Για να απαντήσουμε σε αυτά τα ερωτήματα πρέπει να κατανοήσουμε τον ποιμενικό τρόπο παραγωγής.
2. ένα σουμερικό ποίημα, στο οποίο εντοπίζουμε τις ρίζες της ιστορίας του Κάιν και του Άβελ που διαβάζουμε στην Παλαιά Διαθήκη. Πρόκειται για μια συζήτηση μεταξύ του Dumuzi, του θεού της εκτροφής των ζώων και του Enkimdu, του θεού της γεωργίας. Το ποίημα έχει μεταφραστεί από τον S. N. Kramer και είναι δημοσιευμένο στη συλλογή Κείμενα της Αρχαίας Εγγύς Ανατολής σχετιζόμενα με την Παλιά Διαθήκη (Ancient Near Eastern Texts Relating to the Old Testament, ed. James B. Pritchard, Princeton University Press, 1969).
Continue reading
Μέτωπο Αλληλεγγύης και Ανατροπής:ένας ΣΥΡΙΖΑ χωρίς τον ΣΥΝασπισμό
Του χρόνου, τέτοια εποχή, ο ΣΥΡΙΖΑ δεν θα υπάρχει, θα διαλυθεί. Αντ’ αυτού, θα υπάρχει το Μέτωπο Αλληλεγγύης και Ανατροπής (μετέχουν η ΚΟΕ, η ΔΕΑ, η ΚΕΔΑ και η Αντικαπιταλιστική Πολιτική Ομάδα, με ηγέτη τον Αλέκο Αλαβάνο). Δεν είναι προφητεία, είναι πρόβλεψη. Τι σημαίνει πρόβλεψη; Πρόβλεψη σημαίνει αποκάλυψη των σχεδίων και των μελλοντικών κινήσεων κάποιου ή κάποιων. Εάν η πολιτική είναι, κατά τον Μισέλ Φουκό, συνέχεια του πολέμου, τότε δεν μπορεί παρά να βασίζεται στην ταχύτητα και την απάτη. Τι σημαίνει απάτη; Σημαίνει άλλα να σκέφτεται, άλλα να λες, άλλα να εννοείς κι άλλα να κάνεις. Μπορεί να υπάρξει πολιτική που να μην ερείδεται πάνω στην ταχύτητα και την απάτη; Ασφαλώς και μπορεί να υπάρξει. Η ταχύτητα είναι περιττή, διότι οι κοινωνικές αλλαγές γίνονται πολύ αργά (η κοινωνία δεν αλλάζει κατά τη διάρκεια της ζωής ενός ανθρώπου -μέσα σε 70, 80 ή περισσότερα χρόνια), ενώ η απάτη είναι άχρηστη εάν υπάρχει ταύτιση μέσων και σκοπών, εάν οι σκοποί εκλαμβάνονται ως σημεία εκκίνησης. Η ιστορική, νεκροζώντανη Αριστερά δεν ενδιαφέρεται γι΄ αυτή την πολιτική. Μιμείται τον Κύριο και εννοεί την πολιτική όπως την ασκεί αυτός. Και τον μιμείται διότι τα στελέχη των Αριστεράς είναι Κύριοι που εκμεταλλεύονται πολιτικά τον κόσμο της εργασίας και εξασφαλίζουν πλούτο, ισχύ και φήμη.Το δράμα της Αριστεράς είναι ότι κάποιοι και κάποιες, λίγοι ασφαλώς, έχουν αγνές προθέσεις.
Γιατί συγκροτήθηκε το Μέτωπο Αλληλεγγύης και Ανατροπής; Ποιος είναι ο σκοπός του; Ποια είναι η εκτίμηση των στελεχών που τον συγκρότησαν; Αυτό που πρέπει να επισημάνουμε κατ΄αρχήν είναι το γεγονός ότι το Μέτωπο συγκροτήθηκε από τα επάνω, από τους επάνω. Ποιοι είναι αυτοί οι επάνω; Υπάρχουν και οι κάτω; Ναι, η Αριστερά είναι ένας κόσμος που αποτελείται από τους επάνω και τους κάτω. Λένε οι πάνω: να πάμε κάτω, να ακούσουμε τους από κάτω. Οι πάνω είναι τα στελέχη της Αριστεράς, οι Κύριοι. Είναι στελέχη που πληρώνονται από το κόμμα, είναι βουλευτές ή ευρωβουλευτές, είναι μέλη δημοτικών συμβουλίων, είναι δημοσιογράφοι των εφημερίδων της Αριστεράς, , είναι επαγγελματίες συνδικαλιστές, με λίγα λόγια είναι επαγγελματίες της πολιτικής. Αυτοί είναι οι Κύριοι της Αριστεράς. Οι από κάτω είναι τα απλά μέλη και οι ψηφοφόροι. Αυτοί φέρουν σε πέρας το χαμαλίκι: κολλάνε αφίσες, τρέχουν σε συγκεντρώσεις, μοιράζουν ψηφοδέλτια, ψηφίζουν, πουλάνε εφημερίδες και άλλα πολλά. Το γεγονός ότι το Μέτωπο συγκροτήθηκε από κάποιους Κυρίους της Αριστεράς σημαίνει ότι υπήρξε μια εκτίμηση της κατάστασης και ότι τέθηκαν κάποιοι στόχοι. Ποια είναι η εκτίμηση; Ποιοι είναι οι στόχοι;
η γοητεία της ταχύτητας
Κάθε φορά που βλέπουμε ένα ασθενοφόρο ή ένα όχημα της Πυροσβεστικής Υπηρεσίας να τρέχει, μπορούμε να υποθέσουμε γιατί, από που και προς τα που τρέχει. Όλες και όλοι, συμβαίνει συχνά, αναγκαζόμαστε να πατήσουμε πιο πολύ το γκάζι για να φτάσουμε κάπου: να μη χάσουμε το πλοίο, να μη χάσουμε το ραντεβού μας, να μην αργήσουμε στη δουλειά, να πάμε το παιδί στο γιατρό. . . Μερικές φορές, μετά από τσακωμό με οικείο πρόσωπο, τρέχουμε για να φύγουμε, να απομακρυνθούμε από μια όχι και τόσο ευχάριστη κατάσταση.
Τρέχουμε για να πάμε κάπου, τρέχουμε για να φύγουμε από κάπου: από το σημείο Α πάμε στο σημείο Β. Πάντα; Όχι! Μερικές φορές τρέχουμε χωρίς να θέλουμε να φύγουμε από κάπου (ή) για να πάμε κάπου. Τρέχουμε μόνο και μόνο για να απολαύσουμε την ταχύτητα. Και όσο πιο πολύ τρέχουμε, τόσο πιο πολύ η ταχύτητα μας γοητεύει. Είναι αλήθεια ότι πιο πολύ γοητεύει τους νέους, ανεξαρτήτως φύλου. Όσο μεγαλώνουμε τόσο πιο λίγο μας αρέσει να τρέχουμε. Γιατί όμως η ταχύτητα γοητεύει τους νέους; Το γνωρίζουμε; Όχι! Γνωρίζουμε όμως, δεν υπάρχει η παραμικρή αμφιβολία, ότι οι νέοι και οι νέες συνήθως χάνουν τη ζωή τους στο δρόμο ή ακρωτηριάζονται για όλη τους τη ζωή. Μήπως υπάρχει κάποια σχέση ανάμεσα στη γοητεία της ταχύτητας και στην ηλικία των θυμάτων των οδικών συγκρούσεων;
Διάταγμα για την Πανστρατιά (21 Απριλίου 1813)
Στις 21 Απριλίου του 1813 δημοσιεύτηκε στη πρωσσική συλλογή νόμων (σελ. 79-89) το Διάταγμα για την Πανστρατιά (Verordnung uber den Landsturm), με το οποίο ο Πρώσσος μονάρχης Φρειδερίκος Γουλιέλμος Γ’ (1797-1840) καλεί τους Υποτελείς του να αντισταθούν με ανταρτόπολεμο στην εισβολή των στρατιών του Ναπολέοντα στη Πρωσσία. Δεν γνωρίζουμε από ποιον ή ποιους έχει συνταχθεί αλλά είναι βέβαιο ότι δεν έχει συνταχθεί από τον πρώσσο μονάρχη. (Σε ένα μελλοντικό σημείωμα θα δείξω ότι το έχει συντάξει ο Καρλ φον Κλάουζεβιτς (1780-1831) ή έχει βάλει αποφασιστικά το χέρι του). Το μανιφέστο αυτό του ανταρτοπολέμου, πάνω στο οποίο βασίστηκαν όλα τα αντάρτικα της υπαίθρου κατά τον δέκατο ένατο και εικοστό αιώνα, έχει βασιστεί σε δύο ισπανικά διατάγματα, που εμφανίστηκαν μετά τον ανταρτοπόλεμο των Ισπανών κατά του Ναπολέοντα: στο Reglamento de Partidas y Guadrillas, της 28ης Δεκεμβρίου του 1808 και στο Corso Terrestre, της 17ης Απριλίου 1809 – τα οποία και θα δημοσιεύσουμε μόλις μας δοθεί ευκαιρία. Ο (φασίστας) Καρλ Σμιτ στη Θεωρία του Αντάρτη, γράφει, σχολιάζοντας το Διάταγμα για την Πανστρατιά (σελ. 43): ‘Προκαλεί έκπληξη το γεγονός ότι το όνομα του νόμιμου βασιλιά βρίσκεται σε ένα τέτοιο κάλεσμα για ανταρτοπόλεμο. Αυτές οι δέκα σελίδες της πρωσσικής συλλογής νόμων συγκαταλέγονται σίγουρα στις πιο ασυνήθιστες σελίδες όλων των νομικών δημοσιευμάτων του κόσμου’, και το χαρακτηρίζει ως τη ‘Μαgna Carta του ανταρτοπολέμου’.
Verordnung uber den Landsturm
Verordnung über den Landsturm*
[Σύντομη εισαγωγή και μετάφραση μπορείτε να βρείτε στο ‘Διάταγμα για την Πανστρατιά]
Vom 21sten April 1813
Ich habe Meinem getreuen Volke die Vollendung der Landesbewaffung durch den Landsturm verheissen. Die Landwehr ist, wie Ich mit dankbarer Anerkennung solches Eifers und solcher Anstrengungen erfahre in allen Provinzen für errichtet anzunehmen.
Es soll daher überall sofort zur Einrichtung des Landsturms mit der bisherigen hätigkeit geschritten werden, damit der Feind, wie auch die Erfolge unserer Waffen, die in Gottes Hand liegen, sehn mögen, gewahr werde, dass ein Volk nicht besiegt werden kann, welches eins mit seinem Könige ist.
Diese Unüberwindlichkeit hangt nicht von einer besondern Beschaffenkeit eines Terrains ab. Die Sümpfe der alten Deutschen , die Gräben und Kanäle der Niederländer, die Hecken und das Buschwerk der Vendee, die Wüsten Arabiens, die Berge der Schweizer, der wechselnde Boden der Spanier und Portugiesen haben, vom Volke vertheidigt, stets ein und dieselbe Folge erzengt.
Hat der Gebirgsbewohner den Vortheil unangreifbarer Höhen, Schlupwinkel durch Felsen gesichert; so hat der Bewohner der bebauten Ebene, seine Seen, Wälder und Sümpfe und den Vortheil, leichter eine gewisse Menge auf einen Fleck zu versammeln, als die zersteut liegenden Wohnungen in der Vergeit diess gestatten.
Hat auf der Angreifer die Wahl des Angriffs-Punktes für sich, Vaterlandsliebe, Ausdauer, Erbitterung, nähere Hülfsquellen geben, auf die Länge, dem Vertheidiger das Übergewicht.