φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα

ΕΑΝ το ατύχημα είναι ένα αρνητικό θαύμα, το θαύμα είναι θετικό ατύχημα. Το ατύχημα είναι αρνητικό θαύμα διότι δεν ενισχύει τη ζωή – το θαύμα είναι θετικό ατύχημα γιατί την ενισχύει. Κριτήριο λοιπόν του εάν ένα συμβάν είναι ατύχημα ή θαύμα είναι η ενίσχυση της ζωής. Το ατύχημα και το θαύμα είναι οι υλικές μορφές της έκπληξης, του μη αναμενόμενου, του απροσδόκητου. Δεν χρειάζεται να παραπέμψω σε ατυχήματα – τα ζούμε και τα βλέπουμε και τ΄ακούμε καθημερινά. Εκείνο που με απασχολεί είναι γιατί δεν ζούμε, δεν βλέπουμε και δεν ακούμε θαύματα. Δεν υπάρχουν; Μήπως είναι τόσα πολλά που δεν μπορούμε να τα δούμε; Μου φαίνεται πως η ήρθε η ώρα να εστιάσουμε το ενδιαφέρον μας στο θαύμα – και έτσι να ξαναδούμε από άλλη οπτική γωνία, πέραν της αριστοτελικής, το ατύχημα. Παραθέτω έξι θαύματα και τα σχολιάζω: το νερό,  τα αμινοξέα, η ζωή, ο θάνατος, ο άνθρωπος, η τέχνη. Δεν είναι θαύματα; Ασφαλώς και είναι – εκθέτω ευθύς αμέσως την επιχειρηματολογία μου και καταλήγω: ζούμε μέσα σε ένα αέναο, διαρκές θαύμα με, συγκριτικά,  ελάχιστα ατυχήματα, εκ των οποίων τα περισσότερα συμβαίνουν στην ανθρώπινη κοινωνία. 

Continue reading →

φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα

ΤΟΝ  χρόνο, τις γυναίκες και τα παιδιά δεν μπορούμε να τα νικήσουμε, διατείνεται μια λαϊκή ρήση. Οι γυναίκες όμως, όχι όλες, και ολοένα και περισσότεροι άνδρες,  αλείφουν το πρόσωπό τους με αντιγηραντικές κρέμες θέλοντας και προσπαθώντας να νικήσουν το γήρας, τα γηρατειά. Δεν είναι ο μόνος τρόπος, υπάρχει και η πλαστική χειρουργική και οι ενέσεις και τα υπερτρόφιμα, και άλλα που δεν τα γνωρίζω,  αλλά εστιάζω στις αλοιφές γιατί ήταν ένας από τους δύο τρόπους να γίνει κανείς αγήρως και αθάνατος στην ηρωική ποίηση της αρχαϊκής περιόδου (Ησίοδος). Ο άλλος (Ιλιάδα, Οδύσσεια και ομηρικοί ύμνοι) ήταν τα υπερτρόφιμα νέκταρ (ποτό) και αμβροσία (φαγητό). Το νέκταρ είναι ο κύριος(-ταρ) του θανάτου (νεκ-) και η αμβροσία η έλλειψη (α-)  του θανάτου (βροτός: θνητός).

ΟΠΟΙΟΣ και όποια θέλει να νικήσει τα γηρατειά, θέλει να γίνει αθάνατος. Πίσω από τις αντιγηραντικές κρέμες καιροφυλακτεί η επιθυμία της σωματικής αθανασίας. Ένας από τους βασικούς λόγους που θα θέλαμε να είμαστε αθάνατοι είναι να  είμαστε πάντα νέοι, και όχι αθάνατοι αλλά γέροι πολλών αιώνων και πολλών χιλιετιών. Να είσαι αθάνατη και γριά δεν θα το ήθελε καμιά γυναίκα – ούτε άνδρας, αν και δεν είμαι και πολύ βέβαιος. Έτσι, οι αντιγηραντικές κρέμες δεν είναι τίποτα άλλο παρά η απόπειρα υλοποίησης της επιθυμίας που καταγράφεται στον λογότυπο αγήρως και αθάνατος (ή αθάνατος και αγήρως) που διαβάζουμε αρκετές φορές στην Ιλιάδα, την Οδύσσεια, τους ομηρικούς ύμνους και τον Ησίοδο.

ΟΙ Θ 538-540  είναι  από τους διασημότερους στίχους της Ιλιάδας. Εκεί, ο Έκτωρ εύχεται, επιθυμεί δηλαδή,  και λέει, γιατί εάν εγώ  (538, ει γάρ εγών ως/)  ήμουνα αθάνατος και αγέραστος για πάντα (539, είην αθάνατος και αγήρως ήματα πάντα), θα με τιμούσαν όπως τιμούν την Αθηνά και τον Απόλλωνα (540, τιοίμην δ΄ ως τίετ΄ Αθηναίη και Απόλλων). Πιο σαφής διακήρυξη της επιθυμίας να γίνει θεός ο ήρωας τσομπάνης πολεμιστής δεν υπάρχει. Διακήρυξη που διαυγάζει με τον καλύτερο τρόπο το φλέγον ζήτημα ποιοι ήταν οι θεοί. Ας δούμε τώρα πως μπλέκονται στα πόδια των αντιγηραντικών κρεμών η φιλοσοφία και η επιστήμη – και η πολιτική ασφαλώς.

Continue reading →

φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα

ΣΗΜΕΡΑ θα ασχοληθούμε με την ετυμολογία και την αρχική σημασία της λέξης γυναίκα – γυνή στην αρχαία ελληνική γλώσσα. Ο τίτλος του σημειώματος καταγράφει το συμπέρασμα στο οποίο έχω καταλήξει: η αρχική σημασία της λέξης γυνή ήταν η κυρία των αγελάδων, των βοδιών. Έφτασα σε αυτό το συμπέρασμα με τη βοήθεια δύο μελετών. Η πρώτη είναι του E. Campanile, I(ndo)E(uropean) Metaphors and non -I.E. Metaphors, δημοσιευμένη στο JIES (Journal of Indoeuropean Studies), τεύχος 2, 1974, σελ. 247-257· η δεύτερη, πολύ σύντομη αλλά άκρως εξαιρετικά ενδιαφέρουσα,  είναι του Oswald Scemerenyi, Das griechische Verwandtschaftsnamensystem vor dem Hintergrund des Indogermanischen Systems (Το ελληνικό σύστημα όρων της συγγένειας λαμβάνοντας υπ΄ όψει το ινδογερμανικό σύστημα), δημοσιευμένη στο περιοδικό Hermes, τεύχος 105, 1977, σελ. 396-7.

Continue reading →

φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα

ΤΟ κεντρικό ζήτημα της ιωνικής (προσωκρατικής) φιλοσοφίας ήταν η αντίθεση μεταβολής και αμεταβλησίας. Υπέρμαχος της μεταβολής ήταν ο Ηράκλειτος, της αμεταβλησίας ο Παρμενίδης. Την αντίθεση αυτή επεχείρησαν να αμβλύνουν οι μεταγενέστεροι Εμπεδοκλής, Αναξαγόρας και οι ατομικοί φιλόσοφοι Λεύκιππος και Δημόκριτος. Και η μεταβολή και η αμεταβλησία έχουν ένα μειονέκτημα. Εάν υπάρχει μεταβολή, διαρκής και αέναη, η ισχύς και η Κυριαρχία δεν θα είναι ποτέ αμετάβλητες, θα υπόκεινται άλλοτε σε μείωση, σε φθορά (μειονική μεταβολή) κι άλλοτε σε αύξηση (πλεονική μεταβολή). Κατά συνέπεια, μια αμετάβλητη Κυριαρχία επί της Φύσης και επί του Ανθρώπου είναι αδιανόητη. Εάν υπάρχει αμεταβλησία, τότε αυτή θα είναι αμεταβλησία της δεδομένης ισχύος, της παρούσας Κυριαρχίας κι επειδή αυτή δεν είναι απόλυτη, τότε δεν μπορεί παρά να έχουμε αμεταβλησία μιας περιορισμένης ισχύος και αδύναμης Κυριαρχίας.

Η αμεταβλησία όμως νοείται ως επιθυμία αμεταβλησίας μιας απεριόριστης ισχύος και Κυριαρχίας. Η επιθυμία αυτή, όπως κάθε άλλη επιθυμία, είναι αντιστάθμισμα αδυναμίας και φόβου και τρόμου, είναι αντιστάθμισμα της μειονικής μεταβολής. Για να κατανοήσουμε το κομβικό ζήτημα της ιωνικής φιλοσοφίας, τη μεταβολή και την αμεταβλησία, θα πρέπει να εξετάσουμε πως αυτές οι δύο καταστάσεις αντιμετωπίζονταν στην ηρωική και λυρική ποίηση. Σήμερα, θα εξετάσουμε αφενός τον τρόμο της μεταβολής στην ποίηση ενός έξοχου ποιητή, του Σιμωνίδη από την Κέα, και τη λατρεία της αμεταβλησίας στην Ιλιάδα. 

Ο Σιμωνίδης γεννήθηκε το 556 π. Χ. στην Κέα, περιφερόταν από το ένα αρχοντικό σπίτι στο άλλο, και έγραψε έξοχους θρήνους για τον θάνατο και τη συμφορά, την απώλεια των πλούσιων, ισχυρών και διάσημων αριστοκρατών της εποχής του . Θα μελετήσουμε σήμερα δύο πολύ σύντομα αποσπάσματα θρήνων· πριν όμως διαβάστε πως μια νύχτα γλύτωσε από του Χάρου τα δόντια.

ΤΟΝ φιλοξενούσε ένα πολύ ισχυρό γένος δουλοκτητών γαιοκτημόνων της Θεσσαλίας, οι Σκοπάδες (οι οποίοι μαζί με τους Αλευάδες είχαν στην κατοχή τους σχεδόν όλη τη θεσσαλική πεδιάδα), στα Φάρσαλα ή στην Κραννώνα, μεταξύ Φαρσάλων και Λάρισας.  Ένα βράδυ, κατά τη διάρκεια συμποσίου, κατέρρευσε η αίθουσα με αποτέλεσμα να αφανιστεί όλη η οικογένεια των Σκοπάδων!  Ο μόνος που σώθηκε ήταν ο Σιμωνίδης – την ώρα εκείνη έτυχε να είναι έξω! Οι Καλλίμαχος, Οβίδιος και Βαλέριος Μάξιμος υποστηρίζουν ότι βγήκε έξω λόγω της θαυματουργής επέμβασης των Διοσκούρων αλλά μάλλον πρέπει να εικάσουμε ότι είχε βγει για κατούρημα ή για κάποιο άλλο λόγο. Το συμβάν αυτό συμπυκνώνει την αντίληψη των αριστοκρατών της αρχαϊκής εποχής για την αβεβαιότητα της ζωής. Ο θάνατος και η απώλεια, η συμφορά και η δυστυχία μπορεί να έρθουν ανά πάσα στιγμή – και εμείς πρέπει απλά να είμαστε προετοιμασμένοι – επιμέρους αντίληψη που είναι η κεντρική ιδέα του στωικισμού και εκβάλλει στον Κικέρωνα και τον Σενέκα. Παραθέτω ένα απόσπασμα θρήνου το οποίο καταγράφει με έξοχο τρόπο αυτή την παραδοσιακή αίσθηση της αβεβαιότητας (απ. 6 Diehl)

άνθρωπος εών μη ποτε φάσης τι γενήσεται αύριον / μηδ΄ άνδρα ιδών όλβιον, όσσον χρήμα έσσεται· /ωκεία γάρ ουδέ τανυπτερύγου μυίας / ούτως α μετάστασις

Από τη στιγμή που είσαι άνθρωπος μη πεις ποτέ τι θα γίνει αύριο, κι αν δεις άνδρα πλούσιο και ευτυχισμένο ποτέ μην προβλέψεις για πόσο καιρό θα είναι ακόμα ισχυρός και ευτυχισμένος· γιατί ούτε το φτερούγισμα της γρήγορης μύγας δεν είναι τόσο γοργό όσο η μετάστασις, η αρνητική, η μειονική μεταβολή, η αλλαγή προς το χειρότερο της παρούσας κατάστασης, η απώλεια, η μείωση της ισχύος.

ΤΟ συμβάν της κατάρρευσης της αίθουσας του συμποσίου και του ξεκληρίσματος ολόκληρης πλούσιας και ισχυρής και διάσημης αριστοκρατικής οικογένειας ήταν για τον Σιμωνίδη μια ακόμα επιβεβαίωση της αίσθησης της ανασφάλειας και της αβεβαιότητας που, όπως είπαμε,  διακατείχε τα πλούσια και αριστοκρατικά γένη όλης της ελλαδικής χερσονήσου. Εκείνο όμως που τους προκαλούσε τον πιο μεγάλο τρόμο ήταν ο θάνατος. Ο θάνατος που είναι πανταχού παρών και δεν κάνει διακρίσεις – θα πεθάνεις είτε είσαι ισχυρός Κύριος είτε άθλιος δούλος! Ο πλούτος, η ισχύς και η φήμη μια μέρα θα χαθούν, θα τα ρουφήξει όλα μια δίνη που λέγεται θάνατος. Να τι γράφει σε έναν άλλον θρήνο (απ. 9 Diehl)

πάντα γάρ μίαν ικνείται δασπλήτα Χάρυβδιν, / αι μεγάλαι τ΄ αρεταί και ο πλούτος

Όλα τα πράγματα καταλήγουν στην ίδια φριχτή δίνη (Χάρυβδις), ακόμα και οι μεγάλες επιτυχίες και ο πλούτος.

ΤΗΝ αντίληψη αυτή της αβεβαιότητας και της ανασφάλειας της ζωής, της μειονικής μεταβολής, του ενδεχομένου, του κινδύνου της μείωσης της ισχύος και του πλούτου και της φήμης, του ενδεχομένου της μεταστάσεως, του αναπόφευκτου και παγερού θανάτου, που μας τα αρπάζει όλα, την εντοπίζουμε βεβαίως και στην Ιλιάδα και στην Οδύσσεια. Εδώ όμως, ιδίως στην Ιλιάδα, εντοπίζουμε και την επιθυμία της αμεταβλησίας, η οποία δεν υπάρχει κατά κανένα τρόπο στην λυρική ποίηση – θα έλεγα ότι την αποκηρύσσει με αποφασιστικότητα.

ΟΙ θεοί, πλάσματα της φαντασίας, αυτό που θα ήθελαν να είναι οι ήρωες αριστοκράτες,  δεν πεθαίνουν ποτέ, δεν ανησυχούν ποτέ, δεν έχουν καμία αίσθηση αβεβαιότητας και ανασφάλειας. Τα σπίτια τους δεν πρόκειται ποτέ να καταρρεύσουν αφού είναι άφθιτα, δεν φθίνουν, δεν μειώνονται, δεν αλλοιώνονται, δεν καταστρέφονται, αφού είναι από χρυσάφι (Ν 22) ή χαλκό (Σ 370)!  Τα μήδεα (οι σκέψεις, οι αποφάσεις) του Διός είναι άφθιτα (Ω 88), ο θρόνος (το κάθισμα) που θα χαρίσει στον Ύπνο η Ήρα είναι άφθιτος, από χρυσάφι – το χρυσάφι δεν σκουριάζει, δεν μειώνεται, όπως ο σίδηρος, είναι ευγενές μέταλλο! Οι τροχοί του άρματος της Ήρας είναι άφθιτοι, είναι καλυμμένοι με χρυσό (Ε 724). Το σκήπτρο του Αγαμέμνονα, το σύμβολο της Κυριαρχίας του είναι άφθιτον, είναι από χρυσάφι, και προέρχεται από τον Δία, δηλαδή από την ισχύ, αφού ο Ζεύς είναι προσωποποίηση της άφθιτης ισχύος- οπότε και η ίδια η Κυριαρχία του είναι άφθιτη, δεν υπόκειται σε μεταστάσεις, σε αλλοιώσεις. σε αλλαγές.

Η λατρεία της αμεταβλησίας στην Ιλιάδα είναι η λατρεία της αμεταβλησίας  της ανυπέρβλητης ισχύος, της απόλυτης Κυριαρχίας. Όταν θα γίνουμε πανίσχυροι, δηλαδή αθάνατοι, τότε δεν θα αλλάζει τίποτα – η επιβολή της αμεταβλησίας είναι ένδειξη και αποτέλεσμα απεριόριστης Ισχύος. Την αμεταβλησία της απόλυτης ισχύος και Κυριαρχίας φαντασιώνονταν και επιθυμούσαν την ώρα που ηττώνταν, φοβόνταν, έχαναν ισχύ και πλούτο και φήμη.

ΚΑΙ κάποια στιγμή κατανόησαν ότι με την επιθυμία και μόνο δεν βγαίνει τίποτα. Κι άρχισαν να στοχάζονται. Αυτή είναι η αρχαία ελληνική φιλοσοφία, φίλες και φίλοι: με την επιθυμία και μόνο δεν βγαίνει τίποτα. Μετά από 2.500 χρόνια δυτικής φιλοσοφίας και πολλούς αιώνες επιστήμης ο Κύριος το έχει πάρει απόφαση ότι η επιθυμία της αμετάβλητης Κυριαρχίας και Ισχύος δεν μπορεί να εκπληρωθεί και ότι η μετάστασις, η μειονική και η πλεονική μεταβολή θα είναι τα μόνιμα και σταθερά χαρακτηριστικά της ζωής και της κοινωνίας. 

Η επιθυμία όμως δεν εξέλιπε από τη φιλοσοφία – θα την εντοπίσουμε στον Παρμενίδη και στον Πλάτωνα. Ο πρώτος που σήκωσε τα μανίκια του και ρίχτηκε με τα μούτρα στη δουλειά (να κατανοήσουμε τη φύση για να γίνουμε Κύριοί της, δηλαδή αθάνατοι) ήταν ο Αριστοτέλης.

Αύριο πάλι.

φίλες και φίλοι, καλή σας μέρα

Η αρχαία ελληνική φιλοσοφία είναι ένας στοχασμός του Κυρίου γαιοκτήμονα δουλοκτήτη πάνω στην Κυριαρχία επί της Φύσης και επί του Ανθρώπου, όπου ο άνθρωπος είναι αφενός ο άλλος Κύριος και αφετέρου ο Υποτελής – αυτή είναι η κεντρική ιδέα της μελέτης Κυριαρχία και Φιλοσοφία: εισαγωγή στην Ιστορία της Φιλοσοφίας του δυτικού Κυρίου. Ο στοχασμός εμφανίστηκε κατά το τέλος μιας διαδικασίας ενός και μισού αιώνα περίπου (750-600), ο πυρήνας της οποίας ήταν η εγκατάλειψη της προσωποποίησης φυσικών και κοινωνικών φαινομένων, διαδικασιών και σχέσεων, με άλλα λόγια του ανθρωπομορφισμού. Κι ενώ υπάρχει συμφωνία περί αυτής της διαδικασίας, δεν έχουν κατανοηθεί οι αιτίες αυτής της εγκατάλειψης.

Η εποχή της προσωποποίησης, του ανθρωπομορφισμού, η εποχή του μύθου, ήταν μια περίοδος διατύπωσης επιθυμιών του ήρωα ποιμένα πολεμιστή. Οι επιθυμίες αυτές καταγράφονται στον μύθο. Ταυτόχρονα, ο μύθος καταγράφει και τη λατρεία της Ισχύος της Φύσης – ο Κύριος πριν αρχίσει να στοχάζεται από της Κυριαρχίας επιθυμούσε την Ισχύ και την απεριόριστη αύξησή της και λάτρευε κάθε εκδήλωση της Ισχύος που έβλεπε και παρατηρούσε.

Continue reading →