Ζούμε σε έναν κόσμο αφαιρέσεων, στον κόσμο των γραφείων, των μηχανών, των απόλυτων ιδεών και του μεσσιανισμού χωρίς αποχρώσεις.
Αλμπέρ Καμύ
Οι επιθυμίες και οι ανάγκες μας υπάγονται βίαια στο γενικό ισοδύναμο του κόστους-οφέλους, οι υπαρξιακές αγωνίες μας τρέπονται σε δυσβάσταχτες αφαιρέσεις, οι ιδέες μας χάνουν την ένσαρκη διάστασή τους και γίνονται καθαρές και απόλυτες, τα σώματά μας γίνονται έρμαια ενός χυδαίου ηδονισμού ή μιας καθολικά αντιπνευματικής εργασίας, το εξεγερτικό πράττειν μας γίνεται αντικείμενο ιδιοποίησης από ακαδημαϊκούς τσαρλατάνους, από μεσσίες της πολιτικής και από στρατηγούς του επαναστατικού κινήματος.
Είμαστε τα υποκείμενα και ταυτόχρονα τα αντικείμενα μιας ακραίας αποστέρησης.
ΤΗΝ τριετία 1985-7 ήμουν περιπλανώμενος εργάτης γης. Δεν μπορείτε να φανταστείτε που έχω κοιμηθεί αυτά τα τρία χρόνια. Είχα όμως μια μεγάλη αγάπη: τα εγκαταλελειμμένα χωριά! Τρεχούμενο νερό, στην πλατεία ή πολύ κοντά στο χωριό, φρούτα, χόρτα, μια φορά βρήκα κρασί, τρία βαρελάκια, μισά, άσπρο, ροζέ, κόκκινο (έφυγα όταν τελείωσε, εννοείται), μια άλλη φορά ένα πιθάρι πήλινο με λάδι, ταγγισμένο μεν, τρωγότανε δε, εκεί άραζα και ξεκουραζόμουν, διάβαζα, περπατούσα, ονειρευόμουν. Τα εγκαταλελειμμένα χωριά ήταν το καταφύγιό μου, τα εξοχικά μου.
ΤΟ 2013, δεν θυμάμαι ακριβώς πότε και που, ο Κύριος Γιάνης Βαρουφάκης κατά τη διάρκεια ομιλίας του επέδειξε στο κοινό το μεσαίο δάχτυλο του αριστερού χεριού, χειρονομία γνωστή ως κωλοδάχτυλο. Όχι την ελληνική εκδοχή, κίνηση πλαγία, παλινδρομική, από τα δεξιά προς τα αριστερά, αλλά τη δυτική, με το δάχτυλο στραμμένο προς τον Θεό, προς τον ουρανό και το χέρι ακίνητο. Ο Βαρουφάκης είναι οικονομολόγος και ειδικός της θεωρίας των παιγνίων· δεν έχει σπουδάσει γαμησιολογία. Ως αριστερός εκλαμβάνει τη χειρονομία του κωλοδάχτυλου ως συμβολική έκφραση αντίστασης, ανυπακοής και εξέγερσης, χειρονομία ιδιαιτέρως προσφιλής στους ανά τον κόσμο αμφισβητίες όλων των ιδεολογικών και πολιτικών αποχρώσεων της Αριστεράς, ιδιαιτέρως προσφιλής μάλιστα και στους κύκλους των αναρχικών και αναρχιζόντων. Οι δέκτες της χειρονομίας του Βαρουφάκη ήταν οι δανειστές μας, κερδοσκόποι κακοί καπιταλιστές. Το μήνυμα, το σημαινόμενο, που στάλθηκε δεν ήταν η διαπίστωση ότι οι δανειστές γαμιούνται αλλά η απειλή θα σας γαμήσουμε.
ΤΟ μήνυμα θα ήταν γαμιούνται εάν η χειρονομία συμπληρώνονταν με τη φράση γαμιέστε αλλά ο Βαρουφάκης δεν την εκστόμισε. Και δεν το έκανε διότι ήθελε να εκφράσει απειλή, την οποία τώρα πραγματοποιεί λείχοντας τους όρχεις της ισχύος του Κυρίου Σόιμπλε όπως αι κορασίδες λείχουσιν δια της απαλής, ερυθράς, θερμοβούλου γλώσσης των την παγεράν, πλην γλυκυτάτης, σοκολατόχρουν βάλανον του παγωτοπυραύλου της ΔΕΛΤΑ.
το σημερινό σημείωμα το αφιερώνω στο αυτόνομο στέκι, στους φίλους και τις φίλες της ομάδας αυτομόρφωσης πάνω στο Κεφάλαιο και της αυτοδιαχειριζόμενης δανειστικής βιβλιοθήκης
ΤΗN πρώτη φορά που πήρα, μιλούσε· τη δεύτερη το άφησα να χτυπάει – θα χτυπάει μέχρι να το σηκώσεις, καριόλη. Το σήκωσε, παρών, μου λέει, έλα ρε Κάρολε, του λέω, σε παίρνω εδώ και δυο μήνες και δεν το σηκώνεις, που είσαι, τι κάνεις, ανησύχησα. Τι να πάθω, ρε μαλάκα, μου λέει, εδώ που είμαι, τι να πάθω; Ξέρω κι εγώ, μοναξιές; Όχι, όχι, έχω καλή παρέα, έχω κι αυτόν τον μαλάκα τον ρώσο μού τα χώνει συνέχεια, σου τα ΄λεγα εγώ, δε σου τα ΄λεγα, μου τη λέει, όλο ειρωνεία, το μαλακιστήρι, τέλος πάντων, καλά είμαστε όλοι, εσείς τι κάνετε. Τι να κάνουμε, Κάρολε, μαλακιζόμαστε. Πολύ ενδιαφέρουσα δραστηριότητα, μου λέει, με αυτό το ψιλοσαρκαστικό, ψιλοειρωνικό υφάκι του. Εμείς και να θέλουμε, δεν μπορούμε, συνέχισε γελώντας. Εκτός από το να μαλακιζόσαστε; Να, γι΄αυτό σε πήρα, Κάρολε, θα ήθελα να μου πεις τη γνώμη σου για κάτι που με απασχολεί.
ΤΑ τελευταία χρόνια μελετώ τον Ιπποκράτη, το ιπποκρατικό corpus, μιας και τα κείμενα που έχουν συμπεριληφθεί σε αυτό δεν είναι όλα του Ιπποκράτη αλλά είτε γιατρών που είναι σύγχρονοί του και μαθητών του (η σχολή της Κω) είτε της σχολής της Κνίδου, μιας πόλης που βρισκόταν στα απέναντι της Κω ιωνικά μικρασιατικά παράλια. Μελετώ τον Ιπποκράτη και ψάχνω να βρω αφενός τις ρίζες της δυτικής επιστημονικής σκέψης και αφετέρου συνταγές με βότανα και άλλα φάρμακα της αρχαίας ελληνικής ιατρικής. Το σύγγραμμα Περί ιερής νούσου είναι το πρώτο επιστημονικό σύγγραμμα του δυτικού πολιτισμού με αντικείμενο την επιληψία· πρόκειται για την πρώτη και αρχαιότερη μελέτη για τον εγκέφαλο – ένα από τα προσεχή πρωινά θα το αφιερώσουμε σε αυτό το εξαιρετικό κείμενο. Όσο για φάρμακα από βότανα και άλλες ουσίες και για θεραπευτικές πρακτικές αυτά που βρήκα είναι πάρα πολλά και θα τα εκθέσω στο μέλλον. Πολλά από αυτά προκαλούν αμηχανία, ακόμα και μειδιάματα, αυτό όμως δεν σημαίνει ότι θα πρέπει να απορριφθούν χωρίς σκέψη. Μία από τις πιο συνηθισμένες θεραπευτικές πρακτικές που συστήνει ο Ιπποκράτης είναι το περπάτημα – μιλάμε για πολλά χιλιόμετρα και σκέφτομαι ν΄ αρχίσω με αυτήν ένα πρωινό.
ΤΟΠερί παθών σύγγραμμα είναι ένα εγχειρίδιο λαϊκής ιατρικής, ίσως και το πρώτο – δεν απευθύνεται (μόνο) σε γιατρούς αλλά στο ευρύτερο κοινό. Διακρίνουμε δύο μέρη: στο πρώτο περιγράφονται ασθένειες του κεφαλιού, του στήθους, πυρετοί, ασθένειες του πεπτικού συστήματος και άλλα· στο δεύτερο ο συντάκτης του κειμένου μιλάει για τα φάρμακα, την εξέταση του ασθενούς, τη διάγνωση, τη δίαιτα των ασθενών και τις ιδιότητες των τροφών. Τις τροφές τις διακρίνει σε ελαφριές και βαριές. Οι ελαφριές τροφές είναι αυτές που είναι μαλακές από τη φύση τους και χωνεύονται εύκολα – ζωμοί, σούπες, χυλός.
ΧΘΕΣ διατύπωσα κάποια ερωτήματα που με λογική συνέπεια αναφύονται από τη θέση του Γιάννη Μακριδάκη ότι το 70% του παγκόσμιου πληθυσμού είναι ανόητοι, απολίτιστοι και φιλοτομαριστές καταναλωτές. Δεν νομίζω πως χρειάζεται να απαντήσω σε όλα αυτά – ο καθένας και η καθεμιά ας διατυπώσει τις δικές του απαντήσεις. Σήμερα θα με απασχολήσει μόνο ένα από αυτά, αυτό που θα μας δώσει το ερέθισμα να σκεφτούμε πάνω στο ζήτημα της κατανάλωσης και του καταναλωτισμού. Είμαστε βέβαιοι και βέβαιες ότι ο Μακριδάκης θεωρεί, είναι βέβαιος ότι δεν είναι ανόητος, απολίτιστος και φιλοτομαριστής καταναλωτής. Κι εγώ είμαι βέβαιος γι΄αυτό. Ποιος είναι όμως ο ανόητος, ο απολίτιστος, ο φιλοτομαριστής καταναλωτής; Όχι βέβαια αυτός που καταναλώνει όσο γίνεται λιγότερα και προσέχει πολύ τι καταναλώνει – έτσι δεν είναι; Μάλλον έτσι είναι. Η διαπίστωση αυτή μας παρακινεί να διατυπώσουμε κι άλλα ερωτήματα. Τί εννοούμε όταν λέμε όσο γίνεται λιγότερα – τί είναι αυτά τα λιγότερα; Υπάρχει κάποιο όριο σε αυτά τα λιγότερα; Εάν υπάρχει, ποιες συνθήκες, ποιες προϋποθέσεις το προσδιορίζουν; Είναι δυνατόν κάποιος, κάποια να μην καταναλώνει απολύτως τίποτα; Αυτός που καταναλώνει όσο γίνεται λιγότερα και προσέχει τι καταναλώνει συμβάλλει ή όχι στην κατασπατάληση των φυσικών πόρων και στην καταστροφή οικοσυστημάτων ή όχι; Εάν συμβάλλει λίγο, είναι λίγο ανόητος, λίγο απολίτιστος, λίγο φιλοτομαριστής καταναλωτής ή πολύ; Ενοχλητικά ερωτήματα, το καταλαβαίνω· πρέπει όμως να τα κάνω ακόμα πιο ενοχλητικά.
Ο φίλος μου ο Γ. είναι ο πιο παλιός μου φίλος – κράτησε πολλές φορές στην αγκαλιά του, όταν ήταν βρέφος, την 34χρονη σήμερα κόρη μου. Μεγαλώσαμε μαζί στην Πεντέλη, τρία χρόνια μικρότερος. Οι πατεράδες μας νταμαρτζήδες. Δουλέψαμε μαζί στην οικοδομή, αυτός μάστορας, εγώ βοηθός. Αηδιασμένος από τη δουλείά και το μεροκάματο, έφυγε από την Αθήνα και ζει τώρα στο τόπο καταγωγής των γονιών του – στη Σαντορίνη, όπου προσπαθεί να αποφύγει όσο μπορεί το μεροκάματο. Για ένα μικρό χρονικό διάστημα μπάρκαρε, μάνα θα πάω στα καράβια, και γύρισε όλο τον κόσμο. Θα σας μεταφέρω δύο περιστατικά που με αφηγήθηκε.
ΣΤΗΝ Ταϊλάνδη, δεκαετία του ΄80, δεν πρόλαβε να δέσει το καράβι κι έρχεται μια μέρα ένας πατέρας με την δωδεκάχρονη κόρη του και του λέει: πάρτην σε παρακαλώ, κράτησέ την όσο θα μείνετε εδώ, θα σου κάνει δουλειές (και όχι μόνο), δεν μπορώ να τη φροντίσω. Τη κράτησε ένα μήνα, δεν την πείραξε, κάνανε καλή παρέα. Στην Ινδία, δεν πρόλαβαν να δέσουν κι έρχονται Ινδοί άνεργοι εργάτες και τους λένε ικετεύοντας: τη δουλειά που έχετε να κάνετε (ματσακόνι, καθάρισμα παλιών χρωμάτων και σκουριών και ξαναβάψιμο), θα την κάνουμε εμείς, το μόνο που θέλουμε είναι ένα κουτί ΟΜΟ (σκόνη απορρυπαντικού). Οχτώ ώρες δουλειά για ένα ΟΜΟ – μη με πιστεύετε, δεν πειράζει. Είναι δίλημμα και δελέαρ: τί ωραία να δουλεύει άλλος κι εσύ να παίρνεις το μεροκάματο! Ο Γ. δέχτηκε, όπως όλοι άλλωστε, μόνο που δεν τους έδινε ένα ΟΜΟ αλλά πολύ περισσότερα.
Ο φίλος μου ο Λ. είναι μηχανικός υπολογιστών και ζει στην Αθήνα. Τον γνώρισα στη γύρα, ζήσαμε και δουλέψαμε μαζί – περιπλανώμενοι εργάτες γης, μεταξύ των ετών 1985-7. Εγώ επέστρεψα στην Αθήνα, ο Λ. την έκανε για Γερμανία. Δούλεψε ένα χρόνο σε εργοστάσιο (σωληνουργία), αηδίασε με το εργοστάσιο και σπούδασε. Βρήκε δουλείά σε μια πολύ μεγάλη εταιρεία που τον έστελνε σε όλο τον κόσμο. Δούλεψε και στη Νιγηρία, όταν η κόκακόλα έστηνε εκεί το εργοστάσιό της. Θα γνωρίζετε ότι η ανεργία στη Νιγηρία μπορεί να ξεπερνάει και το 70%, οι παραγκουπόλεις της αχανείς. Οι άνθρωποι πεθαίνουν στους δρόμους, βλέπεις τους νεκρούς, μου αφηγείται ο Λ., στους δρόμους, δεν φαίνονται από τις μύγες. Μη με πιστεύετε, δεν πειράζει. Οι άνθρωποι απλά υπάρχουν, δεν κάνουν τίποτα – και όλοι με ένα κινητό στο χέρι. Αν δεν ξέρετε γιατί, πολύ ευχαρίστως να σας το πω: το κινητό είναι ένα πολύ αποτελεσματικό μέσο για να επικοινωνήσουν με άλλους και άλλες και να βρουν κάτι να φάνε, να δουλέψουν καμιά ώρα ή καμιά μέρα, να κάνουν καμιά μπίζνα, καταλαβαίνετε τώρα.
ΟΤΑΝ, φίλες και φίλοι, γνωρίζεις, εμένα εννοώ, και εσείς θα το γνωρίζετε, ότι τα τρία τέταρτα του παγκόσμιου πληθυσμού (6 δισ. από τα 8 – το 75%) ζουν με κάτω από δύο εβρά τη μέρα, όταν λιμοκτονούν, όταν γνωρίζεις ότι όλοι αυτοί οι πληθυσμοί έχουν χαρακτηριστεί ως περιττοί και πλεονάζοντες, άχρηστοι και ως παραγωγοί και ως καταναλωτές, όταν γνωρίζεις ότι έχει αποφασιστείαυτοί οι πληθυσμοί να εξοντωθούν, ήδη εξοντώνονται, και διαβάζεις ότι το 70% του παγκόσμιου πληθυσμού είναι ανόητοι, απολίτιστοι και φιλοτομαριστές καταναλωτές, τότε, φίλες και φίλοι, αντιμετωπίζεις με δέος ένα πολύ μεγάλο πρόβλημα – με αυτό το πρόβλημα ασχολούμαστε και θα ασχολούμαστε μέχρι να το εξαντλήσουμε. Το πρόβλημα γίνεται εντονότερο όταν διαβάζεις την ανησυχία του συντάκτη της παραπάνω πρότασης ότι το 1 τρις εβρά που θα κόψει η ΕΚΤ θα φτάσει στα χέρια αυτών των βάρβαρων καταναλωτών, οι οποίοι θα καταναλώσουν ανοήτως, απολιτίστως και φιλοτομαριστικώς και έτσι θα κατασπαταλήσουν φυσικούς πόρους και θα καταστρέψουν το οικοσύστημα. Επιτέλους, έχει δοθεί η απάντηση στο ερώτημα ποιοι ευθύνονται για την κατασπατάληση των φυσικών πόρων και την καταστροφή του οικοσυστήματος. Θα τα αντιμετωπίσουμε όλα αυτά, φίλες και φίλοι. Δεν θα κωλώσουμε, δεν θα υποχωρήσουμε, δεν θα σκύψουμε το κεφάλι μπροστά σε τίποτα! Θα φέρουμε στο προσκήνιο για άλλη μια φορά μια ακόμα έκφραση και εκδήλωση του ποιμενικού τρόπου σκέψης.
ΑΠΟ τον Φεβρουάριο του 2009, από τότε που έσκασε μύτη η Κακιά Σχολή, μέχρι σήμερα δημοσίευσα πολλές δεκάδες κείμενα στα οποία διατύπωνα τη θέση ότι κατά τη διάρκεια της τρέχουσας δεκαετίας, μέχρι το 2019 δηλαδή, η ιστορική Αριστερά θα αποχωρήσει οριστικά και αμετάκλητα από το πολιτικό και κοινωνικό προσκήνιο, δεν θα υπάρχει – ή, εάν υπάρχει, θα υπάρχει με τέτοιο τρόπο που θα είναι σαν να μην υπάρχει: θα είναι ένα θλιβερό κατάλοιπο, ένα σύνολο εξωκοινοβουλευτικών οργανώσεων, με εξαίρεση το ΚΚΕ, το οποίο θα επιβιώνει κοινοβουλευτικά για ένα μικρό ή μεγαλύτερο χρονικό διάστημα έως ότου και αυτό αναπόφευκτα τεθεί εκτός Βουλής και έκτοτε χαθούν τα ίχνη του.
ΜΕ απασχολούσε πολύ ο τρόπος της εξαφάνισης της Αριστεράς. Υποστήριξα ότι ή θα φθίνει με τον χρόνο έως ότου περιέλθει στην κατάσταση της αμελητέας πολιτικής δύναμης ή θα γίνει κυβέρνηση και ακολούθως θα κατρακυλήσει ταχύτατα και αναπόφευκτα προς την πολιτική ανυπαρξία. Τα βασικά μου επιχειρήματα ήταν και είναι τα εξής.
ΣΤΟ The Press Project δημοσιεύτηκε κείμενο του συγγραφέα Γιάννη Μακριδάκη με τίτλο Καταναλωτικός Φιλοτομαρισμός. Εάν έχετε χρόνο και διάθεση, διάβαστέ το, δεν είναι μακροσκελές. Ο τίτλος του σημερινού σημειώματος είναι φράση από αυτό το κείμενο, ελαφρώς αλλαγμένη για να να συνοψίσει και να τονίσει εμφατικά το περιεχόμενο της σκέψης του. Θα διαβάσετε και κάποια σχόλια – σε ένα από τα οποία απαντά ο συντάκτης του κειμένου κι αυτή την απάντηση θα την εξετάσουμε με μεγάλη προσοχή. Στο κείμενο αυτό ο Μακριδάκης έντρομος καταγράφει την ανησυχία του, την οποία και παραθέτουμε: η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα (ΕΚΤ) κόβει χρήμα, 1 τρις, για να αντιμετωπίσει τη λιτότητα, το χρήμα όμως αυτό θα φτάσει στα χέρια ανόητων και απολίτιστων φιλοτομαριστών καταναλωτών, οι οποίοι είναι το 70% του παγκόσμιου πληθυσμού, που θα αγοράσουν διάφορα προϊόντα και έτσι θα κατασπαταλήσουν τους φυσικούς πόρους και θα καταστρέψουν το οικοσύστημα. Πρόκειται για πολύ μεγάλο κίνδυνο, τόσο μεγάλο που σε λίγα χρόνια θα αντιμετωπίσουμε πολύ μεγάλα προβλήματα. Κατά συνέπεια, συμπεραίνω εγώ και κάθε αναγνώστης και αναγνώστρια, θα ήταν καλύτερα να μην κοπεί και να μην φτάσει αυτό το χρήμα στα χέρια των ανόητων και απολίτιστων φιλοτομαριστών καταναλωτών. Αυτό είναι με λίγα λόγια η κεντρική ιδέα του κειμένου που εξετάζουμε και κρίνουμε. Για να είμαι όμως πιο σαφής θα παραθέσω κάποιες σκέψεις του συγγραφέα, όπως τις διατυπώνει, και θα τις σχολιάσω σκεπτόμενος πάνω σε αυτές.
ΟΤΑΝ εξετάζουμε, όταν κρίνουμε ένα κείμενο, φίλες και φίλοι, προσπαθούμε να βρούμε τις αντιφάσεις του, τις ελλείψεις του, τις παρανοήσεις του. Δεν ψάχνουμε να βρούμε αδύνατα σημεία για να ασκήσουμε πολεμική χάριν της πολεμικής αλλά οι αντιφάσεις, οι ελλείψεις και οι παρανοήσεις είναι όντως αδύνατα σημεία, κατά τη γνώμη του κρίνοντος βέβαια και ακολούθως του αντικρίνοντος, ας μου επιτραπεί ο όρος. Αυτό είναι το περιεχόμενο της δημόσιας συζήτησης – όσο για τους κανόνες της πραγματοποίησής της αρκεί να σημειώσουμε ότι αυτό που μας ενδιαφέρει είναι η επιχειρηματολογία και η ανταλλαγή σκέψεων, γνωρίζοντας ότι η αλλαγή τρόπου σκέψης είναι μια διαδικασία που έχει πολύ μεγάλη διάρκεια, οπότε η επιδίωξη της πειθούς ας υπάρχει μεν αλλά ας μην την λάβουμε και πολύ στα σοβαρά. Θα επιμείνω στο ζήτημα του σκοπού και της ηθικής της συζήτησης και θα παραθέσω μερικές ακόμα σκέψεις.
ΟΤΑΝ επισκέπτομαι την Αθήνα, περνάω από το Δίπορτο, μια υπόγα με καλό φαγητό και καλή ρετσίνα, πίσω από τη Βαρβάκειο, στην οδό Θεάτρου· από ένα μπιστρό, απέναντι από τη πύλη του Αδριανού, χωμένο σε ένα στενάκι· και κατεβαίνω στα έγκατα της γης, στο Μοναστηράκι. Κατεβαίνω μια μεγάλη κυλιόμενη σκάλα, μετά άλλη μία, εξίσου μεγάλη, και μετά μια τρίτη, μικρότερη. Θα πρέπει να βρίσκομαι πάνω από 50 μέτρα κάτω από την επιφάνεια της πόλης.
ΦΟΒΑΜΑΙ κάθε φορά που κατεβαίνω. Έχω την εντύπωση ότι μπαίνω σε τάφο, ότι κατεβαίνω στον Άδη. Είναι μια εμπειρία θανάτου – το μετρό είναι μια αναβίωση, κατά κάποιο τρόπο, των Ελευσίνιων μυστηρίων. Θα βγω ζωντανός; Αν κοπεί το ρεύμα, αν γίνει σεισμός κι εγκλωβιστώ εκεί μέσα, στα έγκατα της γης; Αν ήμουν ποντικός ή σκουλήκι, θα τη έβγαζα καθαρή – αλλά δεν είμαι, είμαι άνθρωπος. Είμαι άνθρωπος όμως εκεί κάτω στα έγκατα της γης; Αυτό το ερώτημα διατυπώνω εκεί στα έγκατα της γης, αυτή τη σκέψη κάνω – κι άλλες πολλές.
